پژوهشهای تاریخی،  سیاسی و  جامعه شناختی

بدون شک یکی از مهمترین اصول سیاست خارجی و داخلی هر کشور وجود اصل مهمی به نام استقلال است، اصلی که مردم ایران زمین دهه­ها برای داشتن آن مبارزه کردند و آن را به یکی از اساسی­ترین شعار مبارزاتی خود تبدیل کردند و عاقبت توانستند زیر لوای این شعار بزرگ و در چارچوب اسلام و جمهوریت، در مقابل رژیم شاهنشاهی بپاخیزند که دست نشانده­ و عامل اجرای سیاستهای وابسته­ی غربی بود. وابستگی و نداشتن استقلال، وجوه مختلف سیاسی، فرهنگی، نظامی و اقتصادی را شامل می­شود. شکی در این قضیه وجود ندارد که در جهان امروز استقلال تام و کمال در هیچ زمینه­ای وجود ندارد و ملتها و دولتها در وجوه مختلف به هم وابسته­اند. اما آنچه مهم می­نماید وجود معیارهای حداقلی در این زمینه است که بایستی در سیاست­های کلان کشوری در نظر گرفته شود.

         مرور تاریخ روابط ترکیه با متحدان غربی و از آن جمله آمریکا نشان می­دهد که آمریکا و هم پیمانان غربی­اش تنها به دنبال منافع خود هستند و در این راه منافع کشورهای وابسته را قربانی کرده و از آن استفاده­ی ابزاری می­کنند.

برای مثال بعداز جنگ جهانی دوم ترکیه پایگاه هوایی انجرلیک را در اختیار آمریکا گذاشت و خاک خود را به میدان مبارزه قدرتهای بزرگ تبدیل کرد. با پرپایی این پایگاه ترکیه رسماً وارد هم پیمانی باغرب شد و در مقابل بلوک شرق به رهبری اتحادیه­ی شوروی قرار گرفت. تهدیدات امنیتی و زیانهای جبران ناپذیر اقتصادی ترکیه در این مناقشه هرگز با کمک­های ناچیز اقتصادی و نظامی که نصیبش می­شد قابل مقایسه نبود. دولتمردان وقت ترکیه به این بسنده نکردند و میزبانی ایجاد یک پایگاه موشکی (موشکهای ژوپیتر) دیگر را در سال 1962 پذیرفتند. از این زمان بود که آمریکایی­ها از وابستگی شدید امنیتی و اقتصادی ترکیه به این کشور مطمئن شدند و به دنبال منافع خود رفتند. آمریکا بدون در نظر گرفتن منافع ترکیه و حتی بدون باخبر ساختن این کشور از مذاکرات مخفی که با اتحادیه­ی شوروی داشتند شروع به برچیدن این موشکها کردند. فاش شدن مذاکرات مخفی آمریکا با شوروی بدون اطلاع ترک­ها نشان داد که غرب به دنبال منافع و اهداف خویش است.

      رسوایی­های آمریکا زمانی بیشتر بالا گرفت که ترکیه مطمئن از حمایت آن کشور قصد کرد تا برای دفاع از منافعش در قبرس در سال 1964 وارد این منطقه شود. آمریکایی­ها بدون در نظر گرفتن خدمت­ها و کمک­هایی که ترک­ها با در اختیار گذاشتن پایگاههای نظامی و به خطر انداختن امنیت­شان انجام داده بودند به ترکیه پشت کردند و هشدار دادند در مقابل واکنش شوروی از آن کشور حمایت نخواهند کرد. آمریکایی ها در ارتباط با مسئله­ی قبرس از این هم فراتر رفتند و در سال 1974 در واکنش به ورود ارتش ترکیه به قبرس تحریم تسلیحاتی گسترده­ای علیه آن کشور برقرار ساختند و تنها متحد نزدیک و تمام عیار خودر را شدیداً مجازات کردند!

      بعداز اتمام جنگ سرد ترکیه احساس می­کرد موقعیت استراتژیک آن کشور برای امریکا کم اهمیت شده است. بنابراین در مقابله با مشکلات و تنش­هایی که با کشورهای عراق، سوریه و اسلام سیاسی در ایران داشت منتظر فرصتی بود تا هم­پیمانیش را با غرب از سر بگیرد.

        حمله­ی عراق به کویت و جنگ اول خلیج فارس در سال 1991 این فرصت را برای ترکیه مهیا کرد. ترکیه بی­تفاوت به آسیبهایی که از این جنگ ممکن بود به اقتصاد و امنیتش وارد شود از آمریکا در جنگ با صدام حمایت کرد. لوله­ی نفتی کرکوک- یومورتالیک که تنها راه انتقال نفت عراق به بازار جهانی بود را بست، 100هزار نیرو در مرزش با عراق مستقر کرد، خاک و آسمان ترکیه را در اختیار آمریکا گذاشت و آمریکا از پایگاههای هوایی انجرلیک، موش و باتمان ترکیه استفاده­های حیاتی کرد. صدام در این جنگ شکست خورد ولی ترکیه هزینه­ی اقتصادی نزدیک به 20 تا 60 بیلیون دلاری را متحمّل شد. جدا از این ترکیه مجبور شد تا از نیم میلیون پناهنده­ی کرد عراق که از ترس حملات صدام به خاک این کشور پناه آورده بودند حمایت کند که هزینه­های مالی زیادی را برای آن کشور داشت.

          ترکیه بعداز این تحولات منتظر کمک مالی آمریکا بود که به این کشور وعده داده شده بود. اما بازهم آمریکا به قول­هایی که داده بود عمل نکرد. کمکهای نقدی کاهش پیدا کرد و تماماً به صورت وام درآمد! و این کشور عملاً غرامتی که قرار بود در همکاری با این جنگ بگیرد نصیبش نشد! علاوه براین برخلاف میل ترکیه، منطقه­ی خودمختار و پرواز ممنوعی برای کردهای عراق در نزدیکی مرزهای آن کشور ایجاد شد که می­توانست به عنوان پایگاهی برای پ.ک.ک در آید و ثبات و امنیت آن کشور را به خطر بیندازد.

         سیاستمداران ترکیه گویی منفعت­طلبی­های غرب را از یاد برده بودند. در سال 2003 برای جنگ با القاعده تحت عنوان جنگ با تروریسم به همکاری با آمریکا پرداختند. به این امید که آمریکا آنان را در جنگ با PKK که از جانب دوطرف یک گروه تروریستی شناخته شده بود یاری دهد. اما آمریکا با کمکهای ناچیز خود به ترکیه در مورد مسئله­ی PKK نشان داد که نمی­خواهد این گروه به طور کامل از بین برود. مخصوصاً در حمله­ی آمریکا به عراق در سال 2003 آمریکا به نگرانی­های امنیتی ترکیه در قبال مسئله­ی کردها در منطقه توجه نکرد. در مسئله­ی گنجانیده شدن فدرالیسم و حق تعیین سرنوشت کردها در قانون اساسی عراق بعداز سقوط صدام و مسئله­ی کرکوک نیز آمریکا هیچگاه به ترکیه توجه نکرد. کشف سلا­ح­های ساخت آمریکا در دست چریک­های PKK همچنان که به آن اشاره شد بیش از پیش موجب خشم دولت ترکیه شد.

        زیانها و آسیب­های کلان اقتصادی و امنیتی که دولت ترکیه از همراهی آن کشور با دول غربی و آمریکا متحمل شد موجب تغییرات عمیق در نگرش مردم ترکیه نسبت به ارزش­های غربی و روند غرب­گرایی در آن کشور شد. با این تحول کمالیست­ها و نظامیان که حامیان اصلی غرب و آمریکا در ترکیه بودند روز به روز ضعیف­تر شد و به تدریج اسلام­گرایان به رهبری حزب عدالت و توسعه که مخالف سیاست غرب­گرایی کمالیست­ها بودند به قدرت رسیدند.

این مطلب گزیده ای از نتیجه گیری مقاله اینجانب تحت عنوان بررسی روابط ترکیه - آمریکا و عوامل موثر بر آن (پس از جنگ جهانی دوم تا کنون) می باشد که در تهیه آن از منابع زیر استفاده شده است :

۱- اعلائی پور، احسان (1389)، جایگاه ترکیه درسیاست خاورمیانه ای آمریکا پس ازیازدهم سپتامبر، برگرفته شده از http://www.irtt.ir/articles/international_policy/post_429.php 

۲- پروند، شادان و زهرا سبحانی(1373)، زمینه­ی شناخت جامعه و فرهنگ ترکیه، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین الملل.

3- رضازاده، سخاوت (1388)، استراتژی خاورمیانه­ای ترکیه و محدودیت­ها و مطلوبیت­های ایران، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، پژوهش نوزدهم – سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه ترکیه.

4-  قاسمی، صابر (1384)، جمهوری ترکیه،چاپ دوم، تهران، انتشارات وزارت خارجه.

5- گابریلیان، هایک (2010)، مرحله کنونی روابط آمریکا و ترکیه، ارمنستان، نشر موسسه ترجمه و تحقیق هور.

6- گزارش نشست مرکز تحقیقات استراتژیک (1388)، پیروزی مجدد اسلام گرایان در ترکیه و آینده­ی سیاست خارجی این کشور، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، پژوهش نوزدهم – سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه ترکیه.

7- نقدی‌نژاد، حسن (1387)، سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه ترکیه، تهران، معاونت پژوهشهای سیاست خارجی/گروه مطالعات اروپا و آمریکا،