پژوهشهای تاریخی،  سیاسی و  جامعه شناختی

کُرد و کُردستان

کردها بزرگترین گروه اقلیت در خاورمیانه هستند که سرزمین آنها مناطق غرب ایران، شمال عراق، جنوب ترکیه و شرق سوریه را در بر می گیرد. دیدگاه تاریخی مربوط به ریشه کردها، تفسیری مدرن است که شرق شناسانی نظیر ولادیمیرمینورسکی آن رامطرح کردند. براساس این دیدگاه که به عنوان نظریه مسلط پذیرفته شده است، کردها اعقاب مادها، یک گروه قبیله ای ایرانی هستند که همراه فارسها وپارتها در سرزمینی که ایران نام گرفت ساکن شدند. بدین ترتیب، مادهادرغرب­ وشمال غرب ، فارسها درجنوب و مرکز و پارتها درشرق سرزمینی که ایران نام گرفت ساکن شدند. مادها بنیان گذاران اولین امپراتوری ایرانی(728-550 ق.م) وکهن ترین موجودیت سیاسی تاریخی درایران هستند. مادها پس ازچندی به دست کورش پارسی که مادرش از مادها بود وامپراتوری هخامنشی را بنیان گذاشت (550-331 ق.م) مغلوب شدند...

امپراتوری هخامنشی تقریباً دوقرن بعد توسط اسکندر مقدونی ازبین رفت. و بعداز مرگ اسکندر نواحی کردنشین جزو متصرفات سلوکوس یکی از سرداران اسکندر شد تا اینکه اولین حکمران اشکانیان این مناطق را تصرف کرد. از این تاریخ به بعد همواره کردستان محل جنگ و درگیری قدرتهای بزرگ مانند رومیان، اشکانیان و ساسانیان بود و این جنگهای پی در پی و ویرانگر تا ظهور اسلام ادامه پیدا کرد.

بعداز ظهور اسلام در سال 108 هجری و در دوره ولایت مسلمه سرزمین آذربایجان کردستان دچار تسلط ترکان سلجوقی و غرنوی شد.و تا ظهور صفویان کردستان جزء خاک ایران بود .  درجریان رقابت میان صفویه وعثمانی وپس از شکست شاه اسماعیل صفوی درجنگ چالدران با عثمانی ها ایران بیشتر سرزمینهای کردنشین خود در غرب سلسله کوه های زاگرس را از دست داد. این رویداد را یکی ازپژوهشگران اولین تقسیم کردستان نامیده است که براساس پیمانی درسال 1018 ش مرزهای ایران وعثمانی ازمیان مناطق کردنشین کشیده شد. وتا امروز به همان صورت باقی مانده است.

 بعد از جنگ جهانی اول در 10 اوت سال 1920 کشورهای موسوم به متفقین با بستن عهدنامه ای به نام عهد نامه سور تعهد کردند که :

« کمیسیونی که در قسطنطنیه به ترتیب مرکب از سه عنصر منصوب دولتهای بریتانیا ، فرانسه و ایتالیا خواهد بود، ظرف شش ماه از تاریخ 10 اوت 1920 برای به اجرا درآمدن پیمان حاضر طرحی را برای خودمختاری مناطق کردنشین واقع در شرق فرات، جنوب مرز جنوبی ار منستان ، که بعداً معین خواهد، و نیز مناطق واقع در شمال مرز ترکیه با سوریه و بین النهرین، تهیه و تنظیم خواهد کرد .»

طرح مذکور با پیمان شکنی متفقین از جمله بریتانیا و تشکیل جمهوری ترکیه و بستن عهدنامه لوزان به فراموشی سپرده شد.[5] از این تاریخ به بعد جنبشهای بسیاری برای تشکیل کردستانی مستقل یا حداقل برای به دست آوردن خودمختاری در همه مناطق کردنشین آغاز شد که مهمترین آنها شورش شیخ محمود برزنجی، جنبش بارزان به رهبری ملا مصطفی بارزانی ، جنبش اسماعیل آقای سمکو و جنبش قاضی محمد در مهاباد و غیره می باشند.

برآوردهایی که از جمعیت کردها ارائه می شود سخت متفاوتند و آمار دقیقی از از جمعیت کردها وجود ندارد. براساس آماری که مارتین وان برویین سن در کتاب جامعه شناسی مردم کرد ارائه می دهد کردها در سال 1975 در حدود 5/13تا 15 میلیون نفر بوده اند که 19 درصد آنها در ترکیه، 23 درصد در عراق، 10 درصد در ایران و 5/8 درصد در سوریه زندگی می کنند و حدود 100000 نفر نیز در اتحاد جماهیر شوروی ساکن اند

اخیرا رابرت السن در کتاب مسأله کرد و روابط ایران و ترکیه جمعیت تقریبی کردها را 20 تا 25 میلیون نفر ذکر کرده است که 12 تا 14 میلیون نفر در ترکیه ، در ایران 6 میلیون نفر، در عراق 5/3 تا 4 میلیون نفر و در سوریه یک میلیون نفر. افزون بر این قریب به 150 هزار نفر نیز در ارمنستان و آذربایجان و 300 هزار نفر نیز در فدراسیون روسیه زندگی می کنند. بعضی از فعالین کرد رقم کنونی کردها را 40 میلیون نفر برآورد می کنند.

بیشتر کردها مسلمان و شافعی مذهب اند ولی کردهای حواشی جنوبی و جنوب غربی کردستان ( در خانقین و کرمانشاه و ایلام) شیعه مذهب اند.

چهار گویش در زبان کردی وجود دارد: کرمانجی، سورانی، هورامی یا گورانی و کرمانشاهی. بخش کوچکی از کردستان شمال غرب در ترکیه با گویش دیگری به نام زازا یا دیلمی سخن می گویند. کرمانجی گویش کردهای ترکیه، سوریه، شوروی سابق و بخشهایی شمالی کردستان عراق و ایران است. اغلب کردهای استان کردستان ایران و بخشهایی از کردستان عراق با گویش سورانی تکلم می کنند. هورامی گویش برخی از بخشهای کوچک امتداد مرز ایران و عراق است و گویش کرمانشاهی به کردهای کرمانشاه و ایلام در غرب ایران تعلق دارد.